"đấu chắp vá hay đổi mới toàn diện nền giáo dục?"

"Có thể do công việc bận bịu, ông Bộ trưởng GD-ĐT chưa có thời gian nghiên cứu, phản hồi?!" TS Lương Hoài Nam cho hay. Với mong muốn đóng góp quan điểm cho ngành giáo dục nước nhà, và nhất là hiến kế trong công cuộc "Chấn hưng nền giáo dục" mà Bộ trưởng Phạm Vũ Luận kêu gọi. Trong bức thư của TS Lương Hoài Nam cũng đề cập và mong một cách toàn diện về việc có nên bỏ kỳ thi tốt nghiệp THPT hay không. Nhận thấy các vấn đề của giáo dục Việt Nam đã và đang được lãnh đạo Nhà nước, giới chuyên môn và đông đảo người dân quan hoài, TS Lương Hoài Nam đã gửi bức Thư ngỏ này mong muốn báo Giáo dục Việt Nam đăng đến bạn đọc của báo Giáo dục Việt Nam. Báo Giáo dục Việt Nam xin trân trọng giới thiệu tuốt tuột nội dung bức thư đến với độc giả. (Do nội dung của bức thư này khá dài nên chúng tôi sẽ đăng liên tiếp nhiều kỳ để quý vị tiện theo dõi): TS Lương Hoài Nam 6. Tiếp tục chắp vá hay đổi mới toàn diện hệ giáo dục? Trong phạm vi hiểu biết của một người dưng ngành, tôi nghĩ rằng thế giới thật ra cũng chỉ có mấy nền giáo dục lớn (có người gọi triết lý, hệ giáo dục), đó là Pháp, Anh, Mỹ, Liên-xô (cũ)... Hệ giáo dục của các nhà nước khác là kết quả của việc áp dụng, pha trộn các hệ giáo dục lớn qua các thời kỳ chiếm đóng thực dân và thâm nhập văn hóa trong xu thế toàn cầu hóa hiện đại. Cách áp dụng, pha trộn có hệ trọng đến các yếu tố kinh tế, văn hóa, đạo địa phương, cái mà ta có thể gọi là "thu nạp và phát triển một cách sáng tạo". Do bối cảnh lịch sử, hệ giáo dục của ta chịu ảnh hưởng và có sự pha trộn của nhiều hệ giáo dục lớn: Pháp, Liên-xô (cũ), Mỹ (ở miền Nam trước đây), Anh (do ảnh hưởng của thời kỳ hội nhập). Đã đến lúc cần có sự nghiên cứu, đánh giá và chọn lựa một hệ giáo dục có tính đồng bộ, tính kết liên cao hơn. Nếu nhìn ra các nước phụ cận, có thể thấy Singapore, Malaysia, Thái Lan có hệ giáo dục rất gần với hệ của Anh.Ở các nước thuộc Liên-xô (cũ), kể cả Nga, sự ảnh hưởng của nền giáo dục Anh cũng đang ngày một lớn. Tôi nghĩ, việc đổi mới toàn diện giáo dục ở nước ta nên đoạn tuyệt với cách tiếp cận "ứng dụng và phát triển sáng tạo" theo kiểu làm bấy lâu. Nên chọn một hệ giáo dục tốt làm cơ sở tham chiếu để xây dựng hệ giáo dục mới. Tôi nghĩ đó nên là hệ giáo dục Anh. Về đại cương, hệ giáo dục này bao gồm 6 năm tiểu học và 5 năm trung học (cho phép thực hành chương trình trung học "nén" với 4 năm). Sau khi chấm dứt trung học, tùy thuộc kết quả một kỳ thi chung, học trò được chọn theo học hệ cao đẳng học nghề (polytechnic) 3 năm, hoặc dự đại học 2 năm để thi vào các trường đại học (university) với thời gian học 3 năm (ngoại trừ một số ngành đặc biệt). So với chương trình PTTH hiện thời, học trò có thể hà tằn hà tiện 01 năm (hoặc 02 năm nếu theo chương trình trung học "nén"). Ngoại giả, số môn học ở các lớp trung học cũng ít hơn và học trò được chọn các môn học (ngoài 3-4 môn học bắt buộc).Như vậy, học sinh trung đã bắt đầu được hướng nghiệp qua việc lựa chọn các môn học mình yêu thích và có thế mạnh. Số môn học các năm cuối cấp trung học chỉ khoảng 7-8 môn (thay vì 12-13 môn theo chương trình giờ), cho phép các em học sâu hơn các môn này. Chương trình dự bị đại học 2 năm (chương trình "nén" 1,5 năm) cũng cho phép học sinh chọn học 7-8 môn học ăn nhập với định hướng ngành học đại học, tuy nhiên, học sinh cũng có quyền chọn học nhiều môn hơn. Giáo dục Anh là một trong những hệ giáo dục tốt nhất trên thế giới và có khả năng thích nghi với điều kiện địa phương của các nước. Nhiều nhà nước thực dân địa cũ của Anh áp dụng hệ giáo dục này và nhìn chung phát triển tiện lợi hơn so với các nước khác. Hệ giáo dục Anh cho phép học trò phát hiện và có điều kiện chọn lọc, hội tụ cho các lĩnh vực tri thức mà học trò có năng khiếu sớm hơn nhiều so với các hệ giáo dục mang tính đổ đồng, cào bằng như hệ giáo dục Việt Nam giờ. Các nhà giáo dục có thể có những ý kiến khác. Điều tôi muốn nói là chúng ta nên tránh phát triển một hệ giáo dục có tính chắp vá, pha trộn quá nhiều. Để có thể "áp dụng sáng tạo" kinh nghiệm giáo dục của các hệ giáo dục khác nhau, cần phải hiểu tường tận chúng. Một công trình kiến trúc chắp vá vẫn có thể là một công trình đẹp, nhưng nó đòi hỏi những kiến trúc sư tài ba.Với những gì đã và đang trữ trong một hệ giáo dục như ta đang có, việc tiếp chắp vá để có một hệ giáo dục tốt hơn là quá khó. Kể cả khi có sự đồng thuận lấy hệ giáo dục Anh làm cơ sở để xây dựng một hệ giáo dục mới, việc chuyển đổi cần có lộ trình thời gian để giải quyết nhiều vấn đề phát sinh.Có thể cần 3 năm, 5 năm hoặc lâu hơn.Nhưng nếu không đặt ra đích, lộ trình đổi thay để bắt đầu chuẩn bị thì các bất cập của giáo dục Việt Nam có thể kéo dài và gây thiệt thòi cho nhiều đời nữa. 7. Dạy thêm - học thêm. Vấn đề dạy thêm - học thêm đã được mổ xẻ, thảo luận rất nhiều. Mặc dầu rất băn khoăn, thông cảm với thu nhập và điều kiện sống của các thầy giáo, tôi cho rằng cần kết thúc dứt điểm, càng sớm càng tốt, tình trạng dạy thêm - học thêm như hiện nay vì sự lành mạnh, chất lượng của nền giáo dục. Việc dạy thêm - học thêm không chỉ gây tốn kém công sức, tiền bạc của các gia đình cho việc học hành của con em, mà còn ảnh hưởng thụ động đến sự cân bằng học hành - nghỉ ngơi và phát triển toàn diện trí-lực của học trò. Nó phá vỡ sự công bằng giữa các học sinh với điều kiện gia đình chênh lệch và thiệt thòi cho con em các gia đình có khó khăn kinh tế. Nó làm xấu đi hình ảnh thầy cô trong con mắt học sinh và các phụ huynh học sinh. Thế hệ chúng tôi không phải học thêm, nhưng chắc gì chất lượng học đã kém so với hiện thời? Các học sinh Việt Nam được gửi ra nước ngoài học trong những năm 70-80 vẫn học rất giỏi so với học trò của các nước khác, thường chiếm các vị trí đứng đầu về kết quả học tập. Nhìn ra các nước xung quanh, học trò phổ quát cũng không phải học thêm các môn chính khóa. Tình trạng học sinh học thêm ở Việt Nam, thậm chí ngay từ lớp 1, là một thực tại độc nhất vô nhị và khó có thể biện minh được, trừ lý do thu nhập của hàng ngũ kiền nước ta quá thấp so với nhu cầu cuộc sống. Nếu lấy việc dạy thêm - học thêm để giải quyết vấn đề thu nhập của kiền, nền giáo dục khó mà tốt lên được. Chương trình giáo dục phải được xây dựng để học trò có thể nắm vững những kiến thức được dạy ở lớp và các bài tập về nhà. Đối với các em học trò có khả năng hấp thụ yếu hơn, nhà trường cần tổ chức các lớp phụ đạo miễn phí để giúp các em có điều kiện đáp ứng được yêu cầu về chuẩn tri thức, kỹ năng của chương trình, thu hẹp khoảng cách với các học trò khá, giỏi. Ở Singapore và nhiều nước khác người ta làm như thế, không bao giờ có việc bố hoặc nhà trường thu tiền phụ đạo các học sinh kém hơn. Còn nữa...